مقدمه

در کشاورزی مدرن، پس از برداشت محصول، مرحله‌ی آماده‌سازی دانه برای انبارداری، فروش یا بذرکاری اهمیت بالایی دارد. یکی از ابزارهای حیاتی در این فرایند، دستگاه بوجاری است که با حذف ناخالصی‌ها و دانه‌های غیرسالم، کیفیت محصول را به‌طور چشمگیر افزایش می‌دهد. بهره‌گیری از دستگاه بوجاری نه تنها باعث کاهش تلفات و افزایش بازده اقتصادی می‌شود، بلکه با بهبود درصد جوانه‌زنی و بنیه بذر، نقش مهمی در افزایش عملکرد مزارع ایفا می‌کند.در این مقاله با تمرکز بر نحوه عملکرد دستگاه بوجاری، شما را برای انتخاب و بهره‌برداری حرفه‌ای آماده می‌کنیم.

 

دستگاه بوجاری چیست؟ تعریف و کاربرد پایه‌ای

دستگاه بوجاری عملیاتی است برای جداسازی ناخالصی‌های فیزیکی از غلات و حبوبات،شامل خاک، کاه و کلش، دانه‌های شکسته، سنگ‌ریزه و بذر علف‌های هرز است،تا محصولی یکنواخت و قابل‌فروش یا بذر سالم فراهم شود. 

 

نحوه عملکرد دستگاه بوجاری (مراحل کلیدی)

نحوه عملکرد دستگاه بوجاری معمولاً شامل چهار فرایند ترکیبی است:

 1-جریان هوا (aspiration)

 2-غربالگری (sieving + vibration)

3-جداسازی وزنی (gravity separation)

4-جداسازی طولی (indent/length separation)(در برخی مدل‌ها)

ترتیب و شدت هر مرحله بسته به نوع دانه و هدف (بذرکاری یا فروش) تنظیم می‌شود.

۱. جداسازی با جریان هوا (Aspiration)

فن/بلوور(فن فشار قوی) جریان هوای کنترل‌شده‌ای ایجاد می‌کند که ذرات سبک مثل پوسته و گردوغبار را از مسیر دانه جدا می‌کند؛ پارامترهای باد، شیب کانال و حجم تغذیه باید دقیق تنظیم شوند تا دانه سالم همراه هوا خارج نشود.

۲. غربالگری با سرند و ویبراتور

سرندهای چندلایه با لرزش، دانه‌ها را بر اساس قطر و ضخامت جدا می‌کنند؛ اغلب سه تا چهار طبقه سرند برای حذف درشت، ریز و گرید‌بندی به کار می‌روند. تنظیم فرکانس ویبره و شیب سرند برای هر محصول متفاوت است.

۳. جداسازی وزنی/ثقلی

میز ثقلی و جداکننده وزنی دانه‌های کم‌وزن، پوک یا آسیب‌دیده را از دانه سالم جدا می‌کند؛ این مرحله تأثیر مستقیم بر افزایش درصد جوانه‌زنی بذر و کاهش تلفات انبارداری دارد.

۴. جداسازی طولی

در دستگاه‌های بذر تخصصی، استوانه‌های حفره‌دار طولی دانه را از هم تفکیک می‌کنند؛ کاربرد مهم آن در جداسازی دانه‌های شکسته و ایجاد یکنواختی طولی محصول است.

 

اجزای اصلی دستگاه بوجاری (فنی و مکانیکی)

• فن/بلوور و کانال مکش (با سیکلون یا جمع‌آوری گردوغبار)
  
  
• محفظه‌های سرند چندلایه و ویبراتورها
  
  
• میز ثقلی / جداکننده وزنی
  
  
• استوانه‌های شیاردار برای جداکردن دانه‌های سالم از شکسته
  
  
• الکتروموتور، گیربکس و شاسی اصلی
  
  
• دریچه‌های تنظیم هوا و توزیع‌کننده ورودی

                  

انواع دستگاه‌های بوجاری غلات و حبوبات

• بوجاری غربالی (Screen Cleaner) — مناسب گندم، جو، ذرت.
  
  
• بوجاری هوایی (Aspirator Cleaner) — حذف ناخالصی‌های سبک؛ اغلب مکمل غربال.
  
  
• بوجاری ترکیبی (Aspirator + Sieve + Gravity) — استاندارد صنعتی با دقت بالا.
  
  
• دستگاه بوجاری حبوبات (Specialized Bean Cleaners) — طراحی اختصاصی برای لوبیا، نخود.
  
  
• بوجاری ثقلی (Gravity Separator) — برای جداسازی دانه‌های پوک/آفت‌زده. 
  
  

                      

مزایا و کاربرد دستگاه بوجاری در بخش کشاورزی

1-بهبود قدرت جوانه‌زنی و بنیه بذر: فرآوری با خطوط بوجاری می‌تواند جوانه‌زنی و شاخص‌های فیزیولوژیک بذر را بهبود بخشد.

2-کاهش ناخالصی و تلفات: گزارش‌های اندازه‌گیری شده نشانگر کاهش چشمگیر ناخالصی و تلفات ناشی از خرمنکوبی و فرایندهای بوجاری است.

3-افزایش ارزش بازار محصول: تولیدکنندگان صنعتی گزارش می‌دهند محصول بوجاری شده معمولاً قیمت فروش بالاتری دارد.

(Guilan University) (Agrilib) (Famco Corp)               

  

مثال‌ها و مطالعات موردی واقعی

1-مثال پژوهشی بوجاری گندم: مطالعه‌ای در SID و سایر مقالات آزمایشی نشان داد ناخالصی پس از بوجاری تا حدود زیر ۱٪ کاهش یافت و بازده قابل‌فروش افزایش یافت. اینگونه داده‌ها برای برآورد بازگشت سرمایه خطوط بوجاری مفید هستند.

 

2-مطالعه بوجاری حبوبات : در خط سه‌مرحله‌ای برای لوبیا، درصد شکست و ناخالصی‌ها به‌طور معناداری کم شد و بازارپسندی محصول بالا رفت.

 

نکات عملی برای بهره‌برداری و تنظیمات

• تنظیم هوا: افزایش بی‌محابا فشار هوا باعث هدررفت دانه سالم می‌شود؛ تنظیم مرحله‌ای و تست با نمونه‌های کوچک توصیه می‌شود.
  
  
• انتخاب سرند: برای هر محصول، سیمِ سرند و اندازه چشمه باید مطابق استاندارد انتخاب گردد؛ سرند معیوب راندمان را کاهش می‌دهد.
  
  
• رطوبت مناسب: بوجاری دانه‌های مرطوب منجر به چسبندگی و افت راندمان می‌شود؛ توصیه می‌شود پیش از بوجاری رطوبت اندازه‌گیری و در صورت نیاز خشک‌سازی انجام شود.

        

چک‌لیست عملی ، پیش از راه‌اندازی و حین کار

1. تمیز بودن مخزن و سرندها قبل از بارگذاری.
   
   
2. بازبینی و روغن‌کاری موتور و گیربکس.
   
   
3. تنظیم ابتدایی جریان هوا و انجام تست با نمونه ۵–۱۰ کیلو.
   
   
4. تنظیم شیب و فرکانس ویبراتور بر اساس نوع محصول.
   
   
5. کنترل دوره‌ای تجمع مواد زیر سرند (هر ۲ ساعت).
   
   
6. ثبت نتایج (درصد ناخالصی ورودی و خروجی) برای بهینه‌سازی.

 

 

اشتباهات رایج در انتخاب و بهره‌برداری

 

1. انتخاب دستگاه با ظرفیت کمتر از نیاز واقعی مزرعه (منجر به تنگنا و مصرف زمان زیاد).
   
   
2. تنظیم کردن بیش‌ازحد مکش هوا و از دست رفتن دانه سالم (مشاهده‌شده در آزمایش‌های عملی).
   
   
3. بوجاری دانه مرطوب بدون خشک‌سازی قبلی — کاهش راندمان و چسبندگی به سرند.
   
   
4. عدم انجام سرویس و پاک‌سازی منظم فن و سیکلون (افزایش مصرف انرژی و کاهش کارایی)

 

 

پیشنهاد نهایی برای خریداران

برای انتخاب مناسب‌ترین دستگاه بوجاری توجه داشته باشید که ترکیب چندمرحله‌ای (هوایی+سرند+ثقلی) معمولاً بهترین نسبت هزینه به عملکرد را ارائه می‌دهد؛ برای واحدهای بذر، دستگاه‌هایی با میز ثقلی و استوانه طولی ضروری‌اند. مطالعه کاتالوگ‌های صنعتی و مقالات پژوهشی و انجام تست عملی با نمونه‌های مزرعه، پیش از خرید تصمیم‌گیرنده است.

 

نتیجه گیری

دستگاه بوجاری با ترکیب مراحل هوادهی، سرند و جداسازی وزنی، کیفیت محصول و بذر را به‌طور محسوسی افزایش می‌دهد و ناخالصی‌ها را به حداقل می‌رساند. رسیدن به راندمان واقعی این دستگاه تنها با تنظیم صحیح جریان هوا، انتخاب درست سرند و انجام سرویس منظم امکان‌پذیر است. در نهایت، انتخاب مدل مناسب باید براساس نوع محصول، ظرفیت موردنیاز و بررسی دقیق مشخصات فنی انجام شود تا بهترین بازده اقتصادی برای مزرعه یا واحد فرآوری حاصل گردد.

 

منابع

https://www.agrilib.ir
https://www.sid.ir
http://tcms.tabrizu.ac.ir
https://behfarmachinery.com
https://jms.guilan.ac.ir
https://fa.wikipedia.org/wiki/بوجاری
https://www.famcocorp.com
https://www.scribd.com/document/Seed-Cleaner-K531